از کارته اول تا پنجم:

کابل امروز با نام‌هایی چون کارته سه، کارته چار، کارته سخی، کارته نو، کارته پروان، کارته مامورین، کارته آریانا و … شناخته می‌شود؛ نام‌هایی که در ظاهر تنها نشانی جغرافیایی‌اند، اما در واقع بخشی از تاریخ شهرسازی معاصر افغانستان را روایت می‌کنند. واژه‌ی «کارته» از واژه‌ی فرانسوی Quartier گرفته شده که به معنای «ناحیه»، «محله» یا «بخش شهری» است. بر بنیاد این دیدگاه، «کارته» به مناطقی اطلاق می‌شود که نه به‌گونه خودسر، بلکه بر اساس نقشه و طرح مهندسی‌شده شهری ایجاد شده‌اند. این اصطلاح در دوره‌ی برنامه‌ریزی شهری کابل، به‌ویژه از نیمه‌ی نخست قرن بیستم، وارد ادبیات شهری افغانستان شد و بعدها در زبان مردم به شکل «کارته» رایج گردید.

طرح کارته‌بندی کابل در اواخر دوره‌ی امیر حبیب‌الله خان شکل گرفت، اما اجرای عملی آن در زمان شاه امان‌الله آغاز شد. مهندسان ترکی، آلمانی و انگلیسی در طراحی شهر جدید کابل سهم داشتند و شهر از ساحه‌ی تاج‌بیگ تا غرب کابل به بخش‌هایی منظم تقسیم شد. کارته اول از قصر دارالامان الی سرک سناتوریم، کارته دو از سرک سناتوریم تا سه‌راهی علاالدین، کارته سه از پارک شاهی تا پل سرخ و خط فاصل دریای کابل، کارته چهار از دریای کابل الی سرک موجود پل آرتل (هارتن) تا کوته‌سنگی، و کارته پنج از سمت شمال سرک وصل کوته‌سنگی تا دهمزنگ را در بر می‌گرفت. کارته پنج که بعدها به نام «جمال مینه» شهرت یافت، در آغاز بخشی آب‌خیز و دلدلی در غرب کابل بود و دولت آن را برای اسکان باشندگان چنداول، به‌ویژه قزلباشان و شیعیانی که خانه‌های‌شان در توسعه‌ی شهر کهنه تخریب شده بود، در نظر گرفته بود.

قابل یادآوری است که در دهه‌ی ۱۳۳۰ خورشیدی، در دوره‌ی نخست شاروالی/بلدیه‌ی انتخابی کابل، نام‌گذاری‌هایی در برخی بخش‌های شهر انجام شد که از آن جمله، کارته اول به نام دارالامان، کارته دو غوری‌مینه، کارته سه صفاری‌مینه، کارته چهار شیرشاه‌مینه و کارته پنج جمال‌مینه نام‌گذاری گردید.

گزارش شاروالی کابل درباره‌ی توزیع زمین و آغاز کارته‌سازی نوین کابل (سال ۱۳۲۸ خورشیدی)

زمانی‌که ریاست بلدیه تصمیم گرفت خانه‌ها و جایدادهایی را که در مسیر احداث جاده‌ی میوند قرار داشت تخریب کند، لازم دانسته شد که در بدل آن، برای مالکین خانه‌های مذکور زمین تهیه و توزیع گردد تا بتوانند برای خویش منازل تازه اعمار نمایند. از همین‌رو، برای حل این مشکل و جبران پولی که صاحبان خانه‌ها از بلدیه دریافت می‌کردند، تصمیم گرفته شد بخشی از زمین‌های موجود در جوار زیارت شاه شهید علیه‌الرحمه و همچنان زمین‌های باقی‌مانده‌ی کارته چهار، ده‌بوری، کوته‌سنگی و سرای غزنی میان مستحقین توزیع شود.

به‌منظور تنظیم این روند، مجالسی مرکب از وزیر مالیه، رئیس کیسه‌ی عمرانی و شماری دیگر از مسئولان تشکیل گردید و در آن باره مذاکرات مفصلی صورت گرفت. در نتیجه، انجمن بلدیه در تاریخ ۱۷/۴/۱۳۲۸ فیصله نمود که با توجه به کثرت مراجعین برای دریافت زمین، بلدیه باید هشت‌صد جریب زمین در کارته‌های سه و چهار تهیه نماید. بر بنیاد این تصمیم، سالانه پنج‌صد جریب زمین به کیسه‌ی عمرانی واگذار می‌شد و سه‌صد جریب دیگر در اختیار خود بلدیه باقی می‌ماند تا میان مستحقین توزیع گردد.

این فیصله بعداً عملی شد و پس از آن‌که به باشندگانی که خانه‌های‌شان در مسیر جاده‌ی میوند تخریب گردیده بود زمین توزیع شد، روند خانه‌سازی در نواحی جدید کابل به‌گونه‌ی چشمگیری آغاز گردید.

آغاز نهضت خانه‌سازی در کارته‌های جدید

با ویران‌شدن خانه‌های واقع در مسیر جاده‌ی میوند و توزیع زمین در نواحی شاه شهید، کارته‌ها و سایر مناطق تازه‌ساز، نهضت خانه‌سازی به سرعت رونق یافت. شهروندان بی‌خانه و کسانی‌که آرزوی داشتن زمین و اعمار خانه‌ی جدید را داشتند، در ده‌بوری، میرویس میدان، سرای غزنی تا پل سوخته، و همچنان در نواحی شاه شهید، شهرنو و قلعه فتح‌الله خان، از کیسه‌ی عمرانی و شاروالی زمین‌های نیم‌جریب و پنج‌بسوه‌ای خریداری کردند و مطابق نقشه‌های بلدیه به ساخت تعمیرات عصری پرداختند.

بسیاری از کسانی که در شهر کهنه‌ی کابل خانه داشتند و توانایی اعمار خانه‌های جدید را در این نواحی داشتند، خانه‌های قدیمی خود را فروختند یا به کرایه دادند و خود به این محلات خوش‌آب‌وهوا و تازه‌اعمار نقل مکان کردند و زنده‌گی نوینی را آغاز نمودند.

توزیع زمین در کارته‌های جدید

در دوره‌ی نخست بلدیه‌ی انتخابی، برای اشخاص مستحق و خانواده‌های بی‌خانه، در نواحی مختلف شهر زمین توزیع گردید که از آن جمله می‌توان به موارد ذیل اشاره کرد:

1. در جوار زیارت شاه شهید علیه‌الرحمه، هفت‌صد نمره زمین مطابق نقشه‌ی شاروالی توزیع شد.
2. در ساحه‌ی زندان، چهل‌وهشت نمره زمین توزیع گردید.
3. در کارته نو، ده‌بوری و کنار دریای چمچه‌مست، چهارصد و بیست نمره زمین به مستحقین داده شد.
4. در جوار بالاحصار، ۳۶ نمره زمین و در دامنه‌ی کوه آسمایی ۲۵ نمره زمین توزیع گردید.
5. در بخش‌هایی از تپه سلطانی، حدود ۳۰۰ نمره زمین به مردم داده شد.
6. در کارته پنج ــ که بعداً به جمال مینه شهرت یافت ــ ۲۰۰ نمره زمین توزیع گردید.

در مجموع، دو هزار و دوصد و پنجاه نمره زمین برای اعمار منازل رهایشی میان مردم توزیع شد. این محلات مطابق مقررات شاروالی و نقشه‌های مهندسان، به‌شکل کارته‌های عصری دارای سرک‌های عمومی و فرعی، مسجد، مکتب و سایر تأسیسات شهری اعمار گردید و بدین‌ترتیب در گسترش عمران، آبادی و زیبایی کابل نقش مهمی ایفا کرد.

منابع:

۱) وبلاگ «واج‌گونه شکیب»؛ کارته‌بندی شهر کابل

۲) محمد ناصر غرغشت. کابل امروز، گزارش از سال‌های ۱۳۲۷ تا ۱۳۴۹ شاروالی کابل

۳) Afghanistan Analysts Network  گزارش تاریخی توسعه‌ی شهری کابل

۴) روایت‌هایی از کارته مامورین کابل. ویب‌بلاگ «سروش مهرنوش نیکزاد»