تاریخ ۱۲ عقرب ۱۴۰۵، برابر با ۳ نوامبر ۲۰۲۶، ساعت ۹ شب به وقت افغانستان، به مدت دو ساعت از طریق گوگل میت، توسط انجمن فرهنگی سخن برگزار شد. این برنامه با حضور جمعی از نویسندگان، پژوهشگران و علاقه‌مندان ادبیات برگزار گردید و طی آن، جنبه‌های مختلف محتوایی، زبانی و ساختاری این مجموعه‌داستان مورد بحث و بررسی قرار گرفت.

برنامه با گردانندگی سروش مهرنوش نیکزاد آغاز شد. وی ضمن خوشامدگویی و سپاسگزاری از اشتراک‌کنندگان، به معرفی برنامه و مجموعه‌داستان «سایه‌های کوچه‌تنگی دیوان» پرداخت. این اثر در سال ۱۴۰۳ از سوی کتاب کابل منتشر شده است.

گرداننده‌ی برنامه در معرفی نویسنده، ایشورداس را از فعالان فرهنگی و ادبی افغانستان دانست که طی چندین دهه با راه‌اندازی و پیشبرد وب‌سایت اینترنتی «کابل‌ناتهـ»، خدمات قابل توجهی در زمینه‌ی فرهنگ و ادبیات افغانستان انجام داده است.

نخستین سخنران برنامه، فروزان امیری، نویسنده و روزنامه‌نگار، بود. وی سخنان خود را با سپاسگزاری از آقای ایشورداس به‌خاطر سال‌ها تلاش و خدمات فرهنگی و ادبی آغاز کرد. او همچنین بر اهمیت فضای مجازی و نقش آن در تداوم برنامه‌های ادبی، به‌خصوص در میان جامعه‌ی ادبی دیاسپورای افغانستان، تأکید کرد.

خانم امیری در ادامه به بررسی محتوایی داستان‌های این مجموعه پرداخت و نقش ادبیات را در بازتاب زندگی اجتماعی، ثبت رویدادهای تاریخی و روایت تجربه‌های انسانی برجسته ساخت. به باور وی، داستان و شعر می‌توانند به‌عنوان ابزارهایی ارزشمند برای ثبت و انتقال حافظه‌ی تاریخی و اجتماعی یک جامعه عمل کنند.

وی بازتاب جنگ‌های کابل، مهاجرت‌ها و وضعیت اقلیت‌های مذهبی افغانستان، به‌ویژه سیک‌ها و هندوباوران، را از موضوعات برجسته‌ی این مجموعه دانست. همچنین به نقش زنان در داستان‌ها اشاره کرد و آن را از جنبه‌های قابل توجه اثر برشمرد.

بازتاب فرهنگ، باورها و شیوه‌ی زندگی هندوباوران افغانستان نیز از دیگر موضوعاتی بود که خانم امیری بر آن تأکید کرد. او در کنار نکات مثبت، پیشنهادی نیز برای نویسنده مطرح کرد: پرداخت جزیی‌تر، هنرمندانه‌تر و عمیق‌تر به برخی رویدادها و حوادث می‌توانست تأثیر عاطفی داستان‌ها را افزایش دهد و خواننده را بیشتر با جهان احساسی و تجربه‌های شخصیت‌ها درگیر سازد. وی در پایان، بخشی از داستان «خاک» را برای حاضران خواند.

دومین سخنران برنامه، رامین رازق‌پور، نویسنده و پژوهشگر ادبی، بود. وی ضمن قدردانی از نویسنده به‌خاطر آفرینش این مجموعه، به بررسی طرح جلد، عنوان کتاب و عنوان داستان‌ها پرداخت. او طرح جلد و عنوان اصلی کتاب را زیبا و متناسب دانست؛ اما درباره‌ی برخی عنوان‌های داستان‌ها نکاتی مطرح کرد و یادآور شد که عنوان داستان باید بتواند زمینه‌ی ورود خواننده به جهان درونی و محتوایی اثر را فراهم سازد.

آقای رازق‌پور در ادامه، تأثیرپذیری از سبک داستان‌نویسی اکرم عثمان را در برخی داستان‌های این مجموعه قابل مشاهده دانست.

وی زبان و نثر داستان‌ها را از جنبه‌های مهم اثر برشمرد و یادآوری کرد که در برخی قسمت‌ها، روایت داستانی از حالت ادبی و داستان‌پردازانه فاصله گرفته و به نثری گزارشی یا خبری نزدیک شده است؛ موضوعی که می‌تواند از نقاط ضعف برخی داستان‌ها به شمار آید.

در مقابل، موفقیت نویسنده در کاربرد واژگان عامیانه، اصطلاحات روزمره و بازتاب فضای اجتماعی و زبانی زمان روایت را از ویژگی‌های مثبت کتاب دانست. او همچنین به مسئله‌ی تک‌صدایی در برخی داستان‌ها اشاره کرد و آن را در مقایسه با ظرفیت چندصدایی در داستان‌نویسی، از نکات قابل تأمل اثر برشمرد.

در بخش دیگری از سخنانش، به اهمیت دیالوگ‌ها و تنوع شیوه‌های روایت پرداخت و نکاتی را درباره‌ی ویرایش کتاب یادآوری کرد. وی ابراز امیدواری کرد که این نکات در چاپ‌های بعدی و آثار آینده‌ی نویسنده مورد توجه قرار گیرد.

در ادامه، ایشورداس، نویسنده‌ی مجموعه‌داستان «سایه‌های کوچه‌تنگی دیوان»، سخنان خود را با سپاسگزاری از انجمن فرهنگی سخن، مهمانان و سخنرانان آغاز کرد و سپس به بیان پیشینه‌ی فعالیت‌های نویسندگی و فرهنگی خود پرداخت.

وی درباره‌ی انگیزه‌ی روی‌آوردن به داستان‌نویسی و دلایل انتخاب موضوعات این مجموعه توضیحاتی ارایه کرد. یکی از محورهای اصلی سخنان او، چگونگی بازنمایی هندوباوران و سیک‌های افغانستان در ادبیات داستانی این کشور بود.

آقای ایشورداس یادآوری کرد که در بسیاری از داستان‌ها و رمان‌های نویسندگان افغانستان، شخصیت‌های متعلق به این جامعه بیشتر در قالب‌هایی چون جادوگر، خادمه، دکاندار یا صاحبان برخی مشاغل سنتی به تصویر کشیده شده‌اند؛ در حالی که کمتر به جایگاه علمی، تخصصی و اجتماعی آنان توجه شده است.

وی تأکید کرد که هندوباوران و سیک‌های افغانستان بخش تحصیل‌کرده و پیشرفته‌ای از جامعه‌ی کشور بوده‌اند و در میان آنان پزشکان، مهندسان، استادان دانشگاه، پژوهشگران، صاحب‌نظران و افراد دارای صلاحیت علمی و اجتماعی فراوان حضور داشته‌اند؛ اما این جنبه از زندگی و هویت آنان کمتر در ادبیات داستانی بازتاب یافته است.

او همچنین به وضعیت اجتماعی هندوباوران افغانستان و مسئله‌ی خودسانسوری در میان آنان پرداخت و این موضوع را یکی از دلایل کم‌رنگ‌ماندن برخی تجربه‌ها و روایت‌های این جامعه در ادبیات دانست.

در بخش دیگری از برنامه، استاد قیس رابین قرضی درباره‌ی اهمیت داستان‌ها و نقش روایت در بازتاب زندگی اجتماعی و فرهنگی جوامع سخن گفت. وی با اشاره به عرف، عادات و عنعنات مردم افغانستان در دوره‌های گذشته، به‌ویژه وضعیت و جایگاه هندوباوران افغانستان، نکات تاریخی و فرهنگی ارزشمندی را مطرح کرد.

او با ارایه‌ی توضیحاتی درباره‌ی زندگی، پیشینه و حضور اجتماعی هندوباوران در افغانستان، اهمیت ثبت و بازتاب این بخش از تاریخ و فرهنگ کشور را یادآوری کرد و از پرداختن ایشورداس به این موضوع در مجموعه‌داستان خود قدردانی نمود.

در ادامه، خانم نیلوفر نیک‌سیر به اهمیت و ضرورت نقد ادبی و نقش چنین نشست‌هایی در رشد و پویایی جامعه‌ی ادبی پرداخت.

وی تأکید کرد که برگزاری مجالس نقد و بررسی آثار ادبی، فرصتی برای شناخت بهتر آثار، آشکارشدن ظرفیت‌ها و کاستی‌ها و تقویت فرهنگ گفت‌وگو و نقد سازنده فراهم می‌کند.

او با اشاره به مجموعه‌داستان «سایه‌های کوچه‌تنگی دیوان» یادآور شد که این اثر نیز مانند هر اثر ادبی دیگری، دارای جنبه‌های گوناگون و زمینه‌هایی برای نقد و بررسی است. به باور وی، هدف از نقد ادبی ففط برجسته‌ساختن کاستی‌ها نیست، بلکه باید زیبایی‌ها، ظرفیت‌ها و ارزش‌های ادبی اثر نیز شناخته و معرفی شود.

در پایان، سروش مهرنوش نیکزاد، گرداننده‌ی برنامه، با جمع‌بندی دیدگاه‌ها و نکات مطرح‌شده از سوی سخنرانان و اشتراک‌کنندگان، نشست را به پایان رساند. وی از حضور و مشارکت مهمانان، سخنرانان و علاقه‌مندان ادبیات سپاسگزاری کرد و بار دیگر از انجمن فرهنگی سخن به‌خاطر فراهم‌ساختن زمینه‌ی چنین برنامه‌های فرهنگی و ادبی قدردانی نمود.

نشست نقد و بررسی مجموعه‌داستان «سایه‌های کوچه‌تنگی دیوان» فرصتی برای گفت‌وگوی ادبی، بررسی تجربه‌های داستان‌نویسی و توجه به بخشی از تاریخ و فرهنگ اجتماعی افغانستان بود که کمتر در ادبیات داستانی بازتاب یافته است.

از نکات برجسته‌ی این نشست، توجه به بازنمایی زندگی هندوباوران و سیک‌های افغانستان، بررسی جایگاه اقلیت‌های مذهبی در روایت‌های ادبی، اهمیت زبان و ساختار داستان، ضرورت نقد سازنده و نقش ادبیات در ثبت حافظه‌ی تاریخی و اجتماعی جامعه بود.

برگزاری چنین نشست‌هایی، به‌ویژه در فضای دیاسپورا، می‌تواند زمینه‌ساز پیوند بیشتر شاعران، نویسندگان و پژوهشگران افغانستان در کشورهای مختلف باشد و به معرفی، نقد و گسترش ادبیات افغانستان کمک کند.

انجمن فرهنگی سخن امیدوار است با تداوم این برنامه‌ها، زمینه‌ی گفت‌وگو، هم‌اندیشی و همکاری بیشتر میان اهل قلم فراهم شود و ادبیات افغانستان در گستره‌ی جغرافیایی فراتر از مرزهای کشور، همچنان پویا و اثرگذار باقی بماند.