فصل پنجم
نام مجید، امکانی برای گسترشِ اعتبار و روابط اجتماعی
شخصی که می تواند جهاد مسلحانه علیه کودتا و شوروی را رهبری کند مجید جان است، ما همه با او هستیم میاگل جان آغا
۱–۵. میاگل جان آغا
شیخ الحدیث و مدرس، محمد شریف مشهور به میاگل جان آغای تگاب، یکی از مشایخ مشهور و محبوب در طریقت و صوفیه بود… میاگل جان آغا با مجید آغا دوستی و رابطه داشت. و حفظ این گونه ارتباطات فقط از شخصیتی مانند مجید بر می آمد… استاد منیر یکتن از روابط فامیلی عبدالرحمن جان آغا، در مصاحبه ای که با وی داشتیم به این موضوع نیز اشاره داشت که:
“حاجی صاحب، فرزند بزرگ میاگل جان آغا دوست من است و از مجید آغا، قصه های زیادی دارد… میگوید که مجید آغا، دوست صمیمی پدرم بود و خانۀ ما در تگاب می آمد و ….”
بعد از کودتای ثور، میاگل جان آغا یکی از شخصیت هایی بود که در برابر کودتا، بزودی موضعگیری عالمانه و عارفانۀ خود را ابلاغ نمود… مجید، برنامۀ جبهۀ متحد ملی را مینویسد و آن را به میاگل جان آغا می فرستد و او برنامه را تأئید میکند و میخواهد بزودی با یک عده مدرسین و علما و عارفان با مجید مذاکره نماید. بعد از کودتا، مجید بلحاظ روابط گستردۀ اجتماعی و روشنفکری، در میان تنوع روابط قرار میگیرد.
۲–۵. کودتای ۷ ثور ۱۳۵۷
این کودتا محصول تقابل حزب دموکراتیک خلق با جمهوری داود خان است، بقول مجید کلکانی:
” داود خان بوسیلۀ نوکران خانه زاد خود، در حین چرخش به سوی غرب، از پشت، خنجر خورد”
رئیس جمهور، در صبح هشتم ثور با خانواده اش بر فرش خونین ارگ، بوسیلۀ کودتاچیان، به قتل رسید. بعد از کودتا، حاکمیت دستنشاندۀ حزبی، در زیر حمایت شوروی، به کشتار مردم اقدام ورزید. بزودی، لویاتانِ اگسا و کام و خاد(دستگاه های استخباراتی دورۀ خلقی و پرچمی) دهن باز کرد. روشنفکران، سیاسیون، روحانیون، زمینداران، سرمایه داران، افسران، کارگران، دهقانان، پیشه وران، استادان، معلمین، محصلین، متعلمین… را بلعیدند. حمله و تجاوز بر وطن، حیثیت و هستی مردم، زمینه را برای مقاومت و جهاد فراهم ساخت. افراد، گروه ها، طبقات، سازمان ها و احزاب برای بقا و دفاع ازخود، جنبیدند. در آغاز، قیام های خودانگیختۀ مردمی بوجود آمد و مبارزات، سرتاسری گردید… کودتای ثور و رژیم ایدئولوژیک، سرآغاز بی ثباتی و تجربۀ جدید مردم در عرصۀ مبارزات سیاسی است. کودتا، دورۀ آرام را به دورانِ جنگ و اداره های دفکتو، دستنشانده، کوتاه مدت و بی ثبات تبدیل نمود. کودتا، دست اجانب و مداخلۀ قدرت های جهانی را بسوی کشور، فراهم کرد.
۳–۵ . تجاوز ارتش شوروی
۶ جدی ۱۳۵۸
روس ها با محاسبۀ نادرست و آزمندانه، کودتای ثور را ایجاد کردند و به دنبال آن در شش جدی، امین جلاد را شوربای مرگ خوراندند و جناح جدید حزبی را در زیر سایۀ تانک و طیاره، بر اریکۀ دفکتو نشاندند.
صبح فردای شش جدی، لویاتانِ خاد، دهن باز کرد و باقیمانده های دورۀ خلقی را بلعید. آنچه از دم تیغ اگسا و کام، بیرون مانده بود، بهوسیلۀ ماشین خاد، نابود گردید… جنبش خود انگیختۀ مردم، خود را بزودی در قیام سوم حوت، الله و اکبر بر بامها و اعتصابات دکانداران نشان داد… از فرد عادی تا فردِ آگاه، در برابر ارتش شوروی، به عکس العمل و مبارزۀ سرتاسری روی آورد.
در چنین وضعیت خوفناک و توفانی، مجید باردگر در یک بخش جامعه، به محورتبدیل گردید. لایه های مختلف(روشنفکری، تحصیلیافته، مذهبی ، عیاری، توده ای) بر مجید اعتماد کردند و مجید هم به صدای آنان با تمام شرافت و فداکاری، پاسخ داد. مجید، شخصیت چند ظرفیته بود و با هر قشر و طبقه، می توانست داخل گفتگو و رفاقت گردد. با صداقت، شجاعت و ایثارگری با آدمها و حلقه ها، قول میداد و روی حرفش میایستاد و عملی میکرد. حرف مشهور مجید:
“ما کلوخ خود را انداختیم شما گوهر تانرا بیندازید”
شهرت و محبوبیت مجید، افسانوی بودن مجید، توانمندی های چندین جانبۀ مجید، حوصله مندی مجید، شبکه های وسیع و ارزشناک مجید، همیشه در میدان عمل بودن مجید، ایستادن در برابر دولت های جبار، پارتیزانی و اختفای مجید… و ده ها ارزش دیگر، اعتماد آفریدند و مجید، چشم امیدی شد برای افراد و طیف های مختلفه:
۴–۵. شخصیت ها و نهاد های مذهبی
این رابطه با شخصیت هایی مانند میاگل جان آغا، مولوی محمد نبی، رونق نادری، سید منصور نادری، استاد سمندر غوریانی، محمود فارانی…مولوی ها، عارفان و صوفیان… اینان از مجید تقاضا داشتند تا با متحد کردن مبارزین اُمت مسلمه، نهاد های سالم و کار برای جبهۀ متحد ملی و جمهوری مؤقت اسلامی، علیه تجاوز و کمونیزم شوروی، جهاد کبیر مسلح را رهبری کند.
۵–۵. روشنفکران مارکسیست
و محافل چپ
برخی از افراد و محافل چپ(عمدتاً افراد و حلقاتی از جریان دموکراتیک نوین) مجید را رهبر خود میپنداشتند و در تدارک یک کار جدید، به دور مجید جمع شدند. برخی از این افراد و حلقه ها، از مجید میخواستند تا با متحد ساختن نیروهای چپ، سازمان حرفوی، سازمان مارکسیستی و حزب طبقۀ کارگر بسازد و با متحد ساختن طبقات فرودست و انقلابی(کارگر و دهقان) و براه اندازی جنگ طولانی و مسلحانۀ توده ای، انقلاب دموکراتیک و بعداً انقلاب سوسیالستی را علیه ارتجاع و فئودالیزم، رویزیونیسم داخلی و سوسیال امپریالیسم روس، و سایر امپریالیزم ها رهبری و تأسیس نماید…
۶–۵. عیاران و کاکه ها
مجید میفهمید که اینها یک طیف بسیار شجاع، فعال و بدرد بخور اند. بخصوص در جریان جنگ مسلحانه علیه کودتا و شوروی. به دلیل شجاعت و روحیۀ شان، میتوانند نقش شایستۀ پارتیزانی انجام بدهند… مجید، با دهها عیار و شبکۀ عیاری، درارتباط بود. عیاران، از مجید میخواستند تا برای شان سلاح داده شود و علیه رژیم، و شوروی بجنگند. عیاران اکثرا مردمان مذهبی و ملی مشرب بوده اند.
۷– ۵. نیروهای ملی و دموکرات
مجید با این نیرو ها بطور گسترده ای در ارتباط بود. میدانست که نیروهای ملی و دموکرات، هستۀ بنیادین جنبش سیاسی کشورست. این نیروها، چه در سطح فردی و چه در سطح جمع و گروه، از مجید تقاضا داشتند تا با اتحادِ همگانی، مبارزه علیه کودتا و تجاوز شوروی را رهبری نماید. اینان طرفدار برنامۀ ملی و دموکراتیک بودند. از افسران تا مامورین، از معلمین و استادان تا محصلین و متعلمین، از تاجران ملی تا مالکین مترقی…
اینان از طریق جبهۀ متحد، طرفدار جمهوری مؤقت بودند که جانشین رژیم دست نشاندۀ شوروی گردد.
۸– ۵. توده های آماده به قیام
و جهاد
لایه هایی از توده ها و عوام، مستقیماَ با مجید در ارتباط بوده و بعد از کودتا و تهاجم شوروی، این ارتباطات بیشتر و عمیقتر گردید. مردم، قیام و جهاد میخواستند خون مردم با دیدن شعار های سرخ کودتا و تانک های روس بر شهر و روستا، بجوش آمده بود. مجید در فکر ایجاد ارتش توده ای بود، مردمی که به لحاظ عقیده، مسلمان، سنتی و ضد شوروی بودند. عدۀ زیادی از توده هایی که تفنگ گرفتند و در جبهات رزمیدند، جزء جنبش سامائی بشمار میروند. تجربه ثابت کرد که در مناطق مختلف، توده های تفنگدار، بخاطر مجید در زیر نام سازمان آزادیبخش مردم افغانستان جمع شده بودند و از شعار های ساما دفاع می کردند… مجید برای جنبش توده ئی، طرح مشخص و روشن داشت.
۹–۵. مجید
و منظومۀ روابط
حالا میدانیم که مجید با قرار گرفتن در دایره و دامنۀ روابط، دارای چه انعطاف ها، چالش ها و پرسش هایی بوده است. روحانیون و عارفان گمان داشتند که مجید با قرآن و حدیث و مثنوی معنوی مجهز میباشد و نیروهای مارکسیستی، میپنداشتند که مجید کاپیتال و شش اثر نظامی در بغل دارد، عیاران، متنفذین و یاغیان گمان میکردند که مجید سرخیل عیاران و پیرو ابومسلم خراسانی و یعقوب لیث است. و نیرو های ملی و دموکرات، مجید را در مقام یک شخصیت ملی و مبارز دموکرات قبول داشتند. وتوده، این تکیه گاه اصلی، شیفتۀ آزادگی، آغایی ، عیاری و اخلاق نیکوی وی بوده اند…گفتار مجید، نوشتار مجید، کردار مجید محصول چنین وضعیتی بوده است.
اسطورۀ مجید، در ارتباطات، اعتماد اشخاص و گروه های گوناگون خود را نشان میدهد… مجید نه تنها در میان یاران سیاسی و توده ای خود قابل اعتماد بود بلکه با هر شخص و طیفی که بخاطر کار مشترک دیالوگ میکرد، از طریق صداقت و مدارا، بسادگی به همسویی و نتایج مثبت میرسید. مجید، نماد برجسته و عالی در گفتگو و شیوۀ استدلال و اقناع بود. در مکالمات سیاسی و روزمره، از نام و شهرت خود استفاده نمیکرد، بل، در هر حالتی متکی به همدلی و خردنقادانه باقی میماند.
۱۰–۵ . عناصر متشکلۀ شخصیت مجید
ساختار اسطوره
اسطورۀ مجید، دارای ساختار است. ساختاری که یک اسطورۀ معاصر را میسازد، در او وجود دارد. تلاش من این است تا ببینم که در پشتِ این ساختار، چه جوشش و اُبهتی پنهان است؟
مجید شخصیت یک ساحته و تک بُعدی نبود بلکه یک مجموعه بود. مجموعه ای از رمز و روایت، که به رمزگشایی و روایتگری ضرورت دارند. عناصر متشکلۀ شخصیتی اش، به لحاظ ساختار و زیگزاک زندگی مخفی، تعقیب و زندان (از توقیف خانۀ ولایت تا زندان دهمزنگ و کوته قلفی صدارت) مبارزه و در بین مردم بودن، شکل شکنجه و اعدام، خصایل منحصر بخود،… خیلی پیچیده و رمز آمیز است، مجید در تخیل عامه و روشنفکر با ترکیبی از واقعیت و فراواقعیت، بازتاب یافته است. در خاطره و زبان، در گفتار و کردار، در افکار و رؤیا های جمعی، بصورت چندجانبه ای ته نشین است. مجید با حماسۀ زندگی و مرگ تراژیک، جاودانه میشود. در کودکی در تبعید رها می گردد(از شاخصه های اساطیر باستانی و کلاسیک که کودکان را احاطه می کند. کوروش کبیر، فرزند ماندانا و کمبوجیه، بعد از تولد، بجای کشته شدن، به خانۀ چوپان، تحویل و تبعید می شود) انسان های یک ساحته و یک بُعدی، توانایی ماندن و تأثیر گذاری را ندارند. مجید شخصیت چندین بُعدی است و هر بُعد و لایۀ آن نقشی در اسطوره سازی آن بازی می کند. اسطورۀ مجید دارای ساختار اسطوره ای است و این ساختار شامل عناصر و صفات ذیل اند :
مجیدِ عیار و پارتیزان
مجید سازمانده و پراتیسین
مجید انقلابی، روشنفکر و نویسنده
مجید پیر، سید، آغا صاحب و القاب روحانی
مجید چپ، مارکسیست، لننیست، مائو اندیشه، چگوارائی
مجید مردم شناس، زمان شناس و روان شناس
مجید تبعیدی و زندانی و اعدامی
مجید در زیر شکنجه و آزمایش های افسانوی
مجید با پدر و پدر کلان اعدامی
مجید مخفی، دایم التعقیب و همواره در زیر آتش و محاصره
مجید در زیر تبلیغات دولت ها و توصیفات مردمی
مجید هیبتناک، خوش سیما و خوش زبان
مجید رهبر، انسانگرا و تسلیم ناپذیر
…





و… مجید دارای فضیلت های درخشان و درونی تری مانند: ابُهت، صداقت، شجاعت، شرافت، رفاقت، استقامت، درایت، صلابت، متانت، مدیریت، رهبریت… بوده که در اولین دیدار، خود را بطور صمیمانه ای نشان میداده اند. مجید، در روابط سیاسی، توده ای و رفاقت های شخصی، در موقف یک مشکل گشا و رهنمود دهنده نمایان میشد. فعال، امیدوار و با انگیزه بود. هشیار و لحظه شناس. یأس و ترس را تحویل نمیگرفت. توانایی خاصی در حل مشکلات دوستان و مردم داشت. زیستن در اختفا را خوب بلد بود. آنقدر افسانوی شده بود که استخبارات و وزارت داخلۀ سلطنت و جمهوریت گمان میکردند که مجید بر فراز کوه دیگچه یا کدام دامنه و قلۀ نامعلوم دیگری، صوف و سنگر دارد. پارتیزان ها و نظام قراول دارد، صدها تا تفنگ و ماشیندار دارد…آمادۀ شورش، شلیک و عصیان است…
داستان ملاقات مجید با داودخان، بعد از کودتای ۲۶ سرطان، که در شبنامۀ شهید طاهر بدخشی در جوزای ۱۳۵۳ خورشیدی نشر و تذکار یافته است، نشان میدهد که ارگ و دربار چه تصوری از مجید داشته اند. داود خان در ملاقات رویا روی در ارگ، به مجید می گوید که از بغاوت کوهدامن و شمالی میترسد و مجید در مقابل گپ داود خان عکس العمل جدی نشان میدهد:
” ما به بغاوت و کودتا باور نداریم…
مردم شمالی همیشه مورد اتهام ناروا قرار گرفته است “
۱۱–۵. مجید و شهر کابل
یکی از رمز های اسطوره ای مجید، شیوۀ زیست نظامی و پارتیزانی او بوده است. دولت ها گمان می کردند که مجید چند هزار فرد مسلح دارد و مردم نیز باور داشتند که آغاصاحب، تیغ بندی، نظام قراول و لشکر دارد… واقعیت این است که مجید در کوه زندگی نمی کرد، و لشکر و بادیگارد و جبهۀ رسمی نداشت، لشکر مجید، مردم بود و جبهۀ مجید، تفنگ های چره ئی و دهن پری بود که در خانه های مردم وجود داشتند. مجید اعتقاد داشت سلاحکوت های دولت از ماست، هر وقت زمانش برسد این سلاحکوت ها را به نفع مردم مصادره میکنیم. به کودتا های حزبی و غصب قدرت بوسیلۀ یک حزب و یک قوم، اعتقاد نداشت. مجید از زمان ظاهر خان در فکر این بود که در کجا پایگاه های پارتیزانی و توده ای را ایجاد نماید. بخاطر تحقیقات پارتیزانی، برخی از ولایات، بخصوص شمالی، شمال، غرجستان و مشرقی را کوه به کوه و روستا به روستا، پیاده روی کرده است(قندهار را از ایام کودکی بلد بود)… دره ها و دامنه های کوه و روستاهای میهن را به حیث یک پارتیزان و آگاهِ نظامی، طی طریق کرده است. خصوصیات مردم، امکانات غذایی و تجهیزاتی، پایگاه کوهی، پشت جبهه، قوت و ضعف دولت در محل، محاصره پذیری، مسایل مالی، و ده ها موضوع دیگر را مورد بررسی قرار داده است.
و اما زندگی مجید بعد از تبعید قندهار، در پغمان، کلکان و اکثراً در قلب شهر کابل بود….و آخرین خانه های مسکونی اش در دورۀ داود خان در سرای غزنی و ده بوری موقعیت داشتند که چند سال پسین را در همین خانه ها زندگی مخفی خود را سپری مینمود…یکی از ویژگیهای انسان های اسطوره ای، این است که پولیس و استخبارات دولتی، دربارۀ امکانات، محل بود و باش و تجهیزات نظامی اش، بطرز عجیب و افسانه آلودی مبالغه میکنند. مجید در شهر کابل در دوره های مختلفه، با امکانات محدود، با یک تفنگچه در چندین خانه زندگی کرده است… بیشتر از بیست سال، زندگی کردن در زیر تیغ سلطنت و جمهوریت، به شجاعت و هشیاری فوق العادۀ خودش و حمایت یاران فداکارش وابسته بوده است.
تصویر
ارسالی پیکار حکیمی
کابل، سرای غزنی، خانۀ کرائی مجید کلکانی، ۱۹۷۵
۱۲–۵. استاد حمید خان
همخانۀ مجید
استاد حمید خان، با نام مستعار یاسین و مشهور به یل کاکا، از سیدخیل پروان، همخانۀ مجید بود، انسان شجاع و رازدار، سخنور و سیاستمدار، قوی هیکل و هیبتناک. پارتیزان نترس. از ۱۳۴۹ با مجید رفاقت سیاسی و تشکیلاتی دارد.
برادرش استاد سعید بلوا از قهرمانان ورزش رزمی و از کاکههای سیدخیل، از این داستان، روایت دارد.
بعد از ۱۹۹۲، تازه از زندان پلچرخی رها شده بودم. با حمیدخان رابطه و آشنائی داشتم. هر گاهی که او را در پلخمری و مزارشریف میدیدم از گذشته ها میپرسیدم و از خاطراتش با مجید و از خانۀ کابل … حمید خان روایت میکرد:
” دورۀ داود خان بود، مدتی در شهرکابل در سرای غزنی با رفیق مجید در یک خانه بودم. من در مطبعه دولتی مامور بودم و خانه را بنام خود کرایه گرفته بودم. هر روز صبح از خانه می برآمدم و ساعت پنج عصر دوباره به خانه می آمدم. وقتی می آمدم دروازه باز میبود (رفیق مجید دروازه را چند دقیقه پیشتر از آمدنم باز میماند) داخل خانه میشدم و رفیق مجید لبخند میزد (عجیب لبخند صمیمانه و تأثیرگذاری داشت) و همیشه از گزارشات روز میپرسید. یک روز زیبا هیچ یادم نمیرود به خانه رسیدم حسب معمول گزارشات روز را گفتم: اولین بار بود که رفیق مجید با صدای بلند خندید، پرسیدم که رفیق چرا میخندی؟ گفت:
گزارش باسی را در جان ما میزنی!
گفتم چطو؟ گفت که این گزارش را قبلاً برایم گفته بودی…. خندیدیم و سخن دگری را ادامه دادم…
برای جلسات و دید و وادید با رفقا، شبانه از خانه بیرون میشد، برای رفت و آمد در شهر و ولایات از موتر تکسی دوستان و موتر شخصی استفاده میکرد… بخاطر حفظ مخفی کاری، از پیاده روی استفاده مینمود. مناطق کوهدامن، پغمان و کابل را با پای پیاده می پیمود. با لباس های متفاوت خود را میآراست… تفنگچه اش همیشه با وی می بود. افراد محدودی به این خانه میآمدند… تا ناوقتهای شب چراغ اتاقش روشن میبود و با سختکوشی کتاب میخواند و یادداشت میگرفت. من رفیق مجید را در خانه، هیچ وقت بدون مطالعه، شنیدن اخبار رادیو و نوشتن ندیدم…”
تصویر
استاد حمید خان که بوسیلۀ استاد سعید بلوا به نگارنده ارسال شده
۱۳ -۵. عبدالکریم خان معمار باشی
معمار باشی از پغمان بود. یکی از معتمد ترین شخصیت های توده ای و عیار که مجید با وی رفاقت عمیق و قدیمی داشت. مجید از زمان ظاهر خان تا واپسین لحظه های حیات، با معمار باشی و این خانواده در ارتباط دایمی بوده است. در روابط توده ای پغمان، بخصوص کاکا امان الله پغمانی و معمارباشی پغمانی دو تن از رفقای شخصی مجید بوده اند، که آدرس مجید در دورۀ اختفاء نیز از این دو نفر پنهان نبوده است. این دو نفر، از جملۀ سیاسیون تحصیلیافته و روشنفکران نبودند بلکه از یاران توده ای، فداکار و قابل اعتماد مجید به شمار میروند.
” معمار باشی، آنقدر قابل اعتماد بوده که یک خانه را در شهر کابل بنام خود به کرایه می گیرد و مجید در آن خانه زندگی میکند”
راوی و منبع
احمد صدیقی و عبدالعظیم پسر معمار باشی
۱۴- ۵. کاکا امان الله پغمانی
کاکا امان الله معمار، یکی از نزدیک ترین و قدیمی ترین یاران توده ای مجید بود. از طبقۀ غریب و پیشه ور. به تمام معنا یک عیار بود. برای حفاظت از مجید حاضر بود تا هستی و جانش را فدا کند. آدرس مجید هیچگاهی از وی پُت نبود. مجید اینگونه روابط مردمی داشت که دولت ها نمیتوانستند او را پیدا و دستگیر نمایند.
در دورۀ اختناق خلقی ها، کاکا امان الله بوسیلۀ اگسا دستگیر میگردد. و کاکا را بخاطر پیداکردن آدرس مجید کلکانی، در زیر شکنجه های طاقت فرسا قرار میدهند. یک تن از روابط مجید در شهر کابل به خانۀ مجید میآید و گزارش میدهد که خانه را ترک کند چون کاکا امان الله دستگیر شده و خانه را بلد است.
مجید میگوید:
” کاکا، آدرس مرا افشا نمیکند. کاکا یک عیار توده ای است. من خانه را بخاطر دستگیری کاکا، ترک نمیگویم. در مورد کاکا، شناخت دارم. کاکا مرد مقاوم و تسلیم ناپذیر است.
به شوخی اضافه میکند:
توده، هرگز در رفاقت سستی نمیکند، اگر کدام روشنفکر زیر سقف نشین و ترسو دستگیر میشد، باز گپ شما صادق بود…”
و کاکا امان الله، که خانۀ مجید را در شهر کابل بلد بود، شکنجه را تحمل کرد و اما آدرس را فاش نساخت. وقتی از زندان رها می شود، گزارش شکنجه هایش را به مجید میدهد. شناخت مجید از روابطش بخصوص روابط توده ای، خیلی عمیق و دقیق بوده است… ما روشنفکران کتابی و زیر سقف نشین، که واژۀ توده و مردم و انقلاب را بکار میبریم، یک کاربرد مفهومی و معرفت شناسانه است، خودِ ما زور و فضیلت توده را در عمل و کردار انقلابی، حس نکرده ایم… شاید از نادرات باشد که روشنفکران و سیاستمداران چپ، در طول مبارزات خود، چهار تا رفیق واقعی توده ای داشته بوده باشند، آنگونه یارانی که حاضر باشند جان خود را برای خود شان یا راه شان ایثار کنند… مجید ده ها یار و رفیق توده ای در مناطق مختلف، داشت که مربوط به طبقات فرو دست جامعه بوده، و در هر شرایطی حاضر به فداکاری، پاسداری و مبارزه بوده اند.
آری
مجید پدیدۀ رازناک.
مجید انسان شناس تابناک.
مجید انسان با شرافت، پاک و بی باک
جنگل خلق، پناه گاه همیشه سبز و مطمئن مجید بوده است. مردمانی که مجید را حامی و ناجی خود پنداشته و حاضر بوده اند که به قیمت جان خود، از حیات و نام و نشان مجید دفاع نمایند. کلبه هایی که، با شرافت و صداقت، در شرایط آرام، نقش پایگاه پارتیزانی مجید را ایفا کرده اند. یکی از شاخصه های بنیادین مجید، در همین گونه روابط و امکانات توده ئی نهفته است.
تصویر
کاکا امان الله پغمانی با قره قلی، ارسالی پسرش از جرمنی به نگارنده
۱۵–۵. ماشیندار شِلدز
مجید سلاحکوت نداشت. یک ماشیندار داشت، ماشیندارش “شلدز” بود و از پاکستان خریده و توسط کبیر حکیم در موتر لاری شخصی، به کابل انتقال داده شده بود. شیرین آغا خیرخواه از بابه قشقار سرای خوجه از یاران مجید کلکانی، فعلن مسکونۀ اطریش، روایت میکند:
“در سال ۱۹۹۷ در خیبر بازار پشاور شرکت صادرات قالین داشتم و یک رابطۀ تجارتی با حاجی شاه ضمیر افریدی داشتم. حاجی شاه ضمیر یک شب مرا در خانه اش در لندی کوتل مهمان کرده بود و برایم در مورد مجیدآغا حکایت کرد که در زمان ظاهر خان “من با خان عبدالغفارخان به دیدن مجید کلکانی در کلکان رفته بودیم…” در مورد ماشیندار شلدز گفت که “شلدز از پاکستان خریداری شده و دوستان مجیدکلکانی آنرا به کابل انتقال داده اند”…مجید با شخصیت های نامدار از هر کتگوری، شناخت و تماس های مؤثر و دوستانه داشت.
این هم درست است که خان عبدالغفار خان با چند نفر دیگر، به دیدن مجید در کلکان آمده بودند… بعد از انتقال شلدز در کلکان، شلدز نزد ملنگ عمار بود. و در هرجایی که به شلدز ضرورت میبود، به آنجا انتقال مییافت… حفیظ آهنگر پور از پنجشیر، یکی از پارتیزان های شجاع و آگاهی بود که در دورۀ مخفی گری خود، در کلکان رفت و آمد داشت و تحت نظر مجید، آموزش سیاسی و نظامی دیده است… یکی از فضیلت های مجید، پاسداری از جوانان دلیر، یاغی و مخفی شدۀ این سرزمین بود که هر ازگاهی به دلایل مختلفه ای، تن به اختفاء داده اند.
۱۶– ۵. ملنگ عمار
ملنگ عمار در۱۳۴۹ خورشیدی، سرنوشتش با مجید کلکانی گره خورد. ملنگ، از عیاران پروان بود، از سید خیل… استاد سید نسیم زیوری، مبارز و رفیق قدیمی مجید کلکانی، در یک مقاله در مورد چگونگی رفاقت ملنگ و مجید، بطور مفصل و دقیق، تشریح داده است…
ملنگ عمار، در دورۀ ظاهر خانی به جرم اشتراک در تظاهرات ضد سلطنتی، و دوسیه سازی و توطئه، زندانی میگردد بعد از زندان، کماکان به مبارزه ادامه میدهد و چون دوباره دستگیر می شد، به زندگی مخفی روی میآورد، تا اینکه سرانجام رابطه اش به کمک استاد بابه صاحب طوفان با مجید افسانوی تأمین می شود (در ۱۳۴۹) و مجید، ملنگ عمار را با نام مستعار داد محمد، در باغ خود در کلکان در هویتِ دهقان، مخفی میسازد. بعد از آن ملنگ عمار در باغ کلکان اقامت داشت. و در زیر نظر مستقیم مجید، پرورش و آموزش انقلابی یافت. عمار، در دورۀ داود خان از کابل دستگیر و زندانی گردید. در وزارت داخله، بیرحمانه شکنجه شد… اعتراف نکرد بعد از دو ماه رها گردید…ملنگ عمار، هم عیار بود هم پارتیزان و هم سیاستمدار حرفوی و آگاه. در اخیر جوزای ۱۳۵۸ به عمر بیست و هشت سالگی بوسیلۀ جلادان خلقی در پروان به شهادت رسید… وقتی که مجید برای اولین بار خبر مرگ عمار را شنید، در همان دورانی بود که در جریان کنفرانس مؤسس ساما بود… مجید، یارانی داشت مانند ملنگ عمار، که خودش آنان را آموزش و پرورش انقلابی داده بود. ترور ملنگ، یک ضایعۀ بود هم برای مجید هم برای مبارزین پروان… حلقۀ پروان، در دورۀ ظاهرخان، از طریق ملنگ عمار، به گروه مجید میپیوندند.
من(نگارنده) از همین طریق از ملنگ عمار، این انسان شریف و دلاور، اظهار سپاسگذاری میکنم که مرا درس عیاری و مبارزاتی آموخت. هنوز متعلم مکتب بودم که از طریق استاد نسیم رهرو با ملنگ عمار در شهرکابل معرفی شدم و عمار، اولین مربی سیاسی و تشکیلاتی ام بود، که از طریق او، یکسال پیش از تأسیس ساما، به تشکیلات سیاسی گروه مجید پیوستم، او بود که افق های کار تشکیلاتی، عیاری، رفاقت، کتابخوانی و آگاهی را برویم گشود.
تصویر
ملنگ عمار، گرفته شده از انترنت
۱۷ –۵. تفنگچۀ والتر
مجید، نه ارتش داشت و نه نظام قراول… در کنار ماشیندار شلدز، یک تفنگچه نیز داشت که با خریطه مرمی در سفر و حضر همرایش بود… تفنگچه را اغلباً در کمر میبست و گاهی در بکسک میگذاشت و بکسک را بدست می گرفت… در دوره های مختلفۀ اختفاء، متناسب به وضعیت شهری و روستایی، از تفنگچه و شلدز، استفاده میکرد… رفقای حرفوی مجید نیز مسلح بوده اند.و اما، سلاح اصلی مجید، خرد و درایت اش بود، و تکیه گاهش را مردم و رفقایش تشکیل می دادند… تمام هستی نظامی مجید، طی دونیم دهۀ مبارزاتی، حرفوی ها و پارتیزان هایی بوده اند که با امکانات شخصی خود، یک تفنگچه یا تفنگ چره یی و دهن پُر داشتند و بس… این عیاران و پارتیزان ها دارای آگاهی سیاسی و پرورش تشکیلاتی نیز بوده اند، و آمادگی شان برای هرگونه ایثارگری، از موضع عیاری، تئوری انقلابی و مردم سرمنشاء میگرفت…
شاید یک روشنفکر در کابل، در دورۀ ظاهر و داود، که دولت تسلط کامل داشت، اگر دارای روحیۀ پارتیزانی نمی بود، نمی توانست برای یک روز تفنگچۀ مجید را باخود حمل کند، اما مجید تمام عمر با این تفنگچۀ ممنوعه در در کوچه ها و سرک های کابل گشت و گذار کرده است.
مجید، به حق که یکی از اسطوره هاست.
مجید، در تمامی دوره ها، دارای نام و نشان بود، نام و نشانی که پشت دولت ها را می لرزاند. و اما، مجید در روابط سیاسی و اجتماعی، هیچگاهی از نام و نشان خود، بخصوص از اوتوریتۀ پارتیزانی و نظامی خود استفاده نمیکرد. در تمامی حالات، یک انسان آرام، خوش صحبت و مهربان بود. مجید چشمان تأثیرناک و صمیمی داشت در هر نوع دیالوگ، گوینده و شنوندۀ عالی بود. حین گفتگو، در سخن دیگران مداخله نمی کرد با خط زیبا، سخنان گوینده را شارت نوت مینمود. و بعد، با لبخند ویژه داخل بحث و سخن میشد. هیچگاهی تلاش نمیکرد تا سخنان خود را بر مخاطب بقبولاند. استبداد رأی نداشت. کسی بیاد ندارد که مجید در حین صحبت عصبی شده و با صدای بلندتر و خشنتر صحبت کرده باشد…قدرت شگرف در اقناع داشت. روابط، برایش همگی انسان های قابل حرمت بودند. به یک کارگر همانقدر توجه داشت که به یک روشنفکر تحصیلیافته. برای مجید، انسان اهمیت داشت، بالا و پائین را نمیشناخت. مهم و غیر مهم را در نحوۀ صحبت کردن، صورتبندی نمیکرد. اینگونه نبود که با شخصیت های مهم، با مهربانی و صمیمیت صحبت کند و با آدم های غیر مهم و عادی، با بیتفاوتی. اینها توانمندی های منحصر به فرد اند… دیالوگ هایش متکی به صمیمیت و استدلال بود. از سخنان درست طرف، استقبال مینمود و برای رشد و طرح مشترک از آن استفاده میکرد… انتقاد از خود را ارج می گذاشت. در برخی از ملاقات ها و دیالوگ های ناشناخته، بنام مجید کلکانی اشتراک نمیکرد بلکه بنام مستعار، ظاهر می شد(یکی از نام های مستعارش مازیار بود)… و در زمان سلطنت و جمهوریت، چند بار کسان دیگری بنام مجید در ملاقات ها با متنفذین و اشخاص ویژه، رفته اند. از همین خاطرست که یک عده از هموطنان ما مجید را دیده اند و همرایش سخن زده اند اما نمیدانسته اند که همین شخص مجید کلکانی بوده است… یکی از شاخصه های عیارانۀ مجید، کمک و رسیدگی به نیازمندان و بینوایان بوده است… کمک به بینوایان، اخلاق و فضیلتی بود که از عنفوان جوانی، در هنگامی که فقط در آئین عیاری شناور بود، دست نیازمندان و فقرا را میگرفت… رسیدگی به بینوایان با وسایل مختلفه صورت میگرفت. گروه سیاسی بنام محفل بینوایان را در ۱۳۳۶ ایجاد کرد. که از همان زمینه ها سرمنشا میگیرد.
۱۸–۵. راز آمیزی
مجید برای من تا هنوز، شخصیت راز آلود باقی مانده است. وقتی به زندگی و کارنامه هایش میاندیشم، به این پرسش میرسم که چگونه در جوانی(هجده سالگی، محفل بینوایان ۱۳۳۶) شجاعانه تصمیم گرفت که در برابر سلطنت بایستد؟ به طول یک عمر در مبارزه و اختفا بسر برد؟ از لذات و مزیت های نورمال زندگی چشم پوشی کند…؟ همۀ این لحظه ها و رموز، به گشایش و خوانش ضرورت دارند. وقتی می بینی که لذت زندگی، معنا و ارزش زندگی برایش در آگاهی، مقاومت و مبارزه علیه بیداد خلاصه میشد، حیران میمانی که تاب آوری و پایداری اش در راهی که انتخاب کرده بود، چقدر به افسانه ها شباهت دارد.
و اما، تا آنجا که من از روایات ثقه آگاهی دارم، و آن روایات و قصه ها با محور بحث من مرتبط باشند، آنها را با جزئیات مینویسم تا یک تصویر واقعی از مجید اسطوره ای ارائه شده باشد. آدمها اکثراً یک ساحته و یک بُعدی میباشند، میتوانی بزودی درک شان کنی و بشناسی. ولی مجید، پدیدۀ دیگری است. پیچیده و راز آمیز است. در مورد ظرفیت و توانایی هایش که فکر میکنم در عجب میمانم که چگونه انسانی خارق العاده ای بوده است. از محاصره و اختفا، خسته نمی شد. شخصیتی بوده که میتوانسته با هر نوع آدم بینشیند، دیالوگ کند و در صورت یافتن وجه مشترک، رفاقت کند. با فیلسوف میتوانست استوارانه بحث کند، شیخ الحدیث را به تمکین وا دارد، روشنفکران نخبۀ سیاسی را رهبری کند، عیاران را سرخیل باشد، با تکسی ران، قصاب و معمار رفاقت واقعی داشته باشد، دهقان و کارگر در مخفیگاهش آزادانه رفت و آمد کند، جنرال و عالیرتبه در حلقۀ دوستانش باشد، منصبدار و عسکر، مامور و معلم، دکاندار و تاجر در رفاقت و آشنایی با مجید افتخار کنند. ملا و مولوی، خانقاهی و مدرس، ورزشکار و پهلوان، صوفی و آوازخوان با مجید رفاقت داشته باشد. متنفذین محلی و نامداران شهری او را در مخفیگری و مبارزه، حمایت میکردند…. مجید که مجید شد، در پهلوی ظرفیت و استعداد شخصی، این رابطه های گسترده و متنوع بوده که او را به شخصیت مردمی و اسطوره ای تبدیل کرده است. یک نکتۀ راز آلود این است که مجید با این همه روابط گسترده و متنوع، از درون روابط، ضربت نمیخورد. سند و روایتی وجود ندارد که کسی از درون رفاقتِ شخصی یا سیاسی، افشاگری و جاسوسی کرده باشد. طی سالیان طولانی چیزی که موجبات دستگیری مجید را در اثر خیانت روابط و رفقایش فراهم کند، وجود ندارد. مجید، شب و روز در حرکت و مبارزه بود، عناصر و زمینه های وسیعی وجود داشته تا چیزی فاش شود و ضربت بخورد… خانه های مسکونی خودش در کابل، باغ و روابط کلکان و کوهدامن، راه های شبگردی در پغمان و شمالی، خانه های تیمی، آدرس های متفاوت،… خلاصه اینکه مجید در پهنۀ آدرس ها و روابط قرار داشت اما، این روابط شرافتمند، حاضر بوده اند تا با ایثار جان و خون خود، اسرار مجید را پاسداری نمایند. مجید اگر به افسانه تبدیل شده، نقش اینهمه روابط مؤثر، در آن سهم درخشان داشته است.
مجید دردِ تحولات و بُغض مردم است. مجید از روابط توده ای و روشنفکری میآموخت و دوباره، به توده ها و روشنفکران، آموزش میداد.
زندگی مجید آنقدر راز آلود و رؤیایی است که بعد از اعدامش، صدها رابطه اش از هم پاشید و رفقای سیاسی و سازمانی مجید نتوانستند، آنهمه روابط را نگهداری و بازسازی کنند. چراکه، آن افراد و روابط، در جاذبه و مقناطیس خود مجید، جمع بوده اند. مجید، آدم خاص بود. خاصی که در منظومۀ عام میدرخشید.
و عامی که از پرتو خاص، مؤمنانه پاسداری میکرد.
مجید، در هنر ارتباط و سازماندهی، نبوغ حیرت انگیز داشت، مهارت های ارتباطی اش، بکر و سازنده بود. در نگهداری و رشد ارتباطات، شیوه و سبک منحصر به فرد را ارائه کرد. هنر سازماندهی و سبک ارتباطی، دو گنجینه ای است که اگر کاویده و مطالعه شوند، به حیث ارزش های تازه در هنر مدیریت و رهبری سیاسی، در کنش ارتباطی و مهارت ارتباطی، مطرح میباشند.
مجید، رهبر توده ای و روشنفکری بود.
مجید، در تأمین ارتباط و شبکه سازی، عمیق و تأثیر گذار بود.
مجید، می دانست که با چه کسی چگونه رفتار داشته باشد.
مجید یک راز بوده است.
مجید تا هنوز هم در برخی موارد، راز نمایی دارد رمز و راز مجید، پدیدۀ مصنوعی نیست بلکه بازتاب زندگی ویژه ای است که شرایط و اوضاع بر او تحمیل کرده بود. اشخاص و روابط را خودش ایجاد و صیقل زده بود… خودش بر همه چیز آگاهی و احاطه داشت، دیگران، از راز های بغرنج و پیچیده اش، سر در نمی آوردند.
۱۹–۵. گسیختگی و خلای هولناک
مجید، گسیختگی
بین روشنفکر و توده را اعادۀ حیثیت کرد
قیوم رهبر
گسیختگیبینروشنفکرومردم، یکی از حفره های پرنشدنی است که تا هنوز پابرجا مانده است. فعالیت سیاسی گروه های مختلفه، در حصار حلقه های روشنفکری و تحصیلی، محدود مانده است. این خلاء تا حدودی به حیث یک نماد، در سبکِ مجید، راه حل یافته بود. در وجود مجید به تجسم و شکوه عملی تبدیل میشد. تفکر و عمل مجید، فاصله بین زندگی واقعی و آرمان های روشنفکری را ترسیم و تفسیر مینمود.
مجید اسطوره است، از همینروست که مجید، یک روایت و یک گفتار است، اما این روایت و این گفتار هرگز روایت کبیر و مطلقه نمیشود. در حال پالایش و شدن است. اسطوره شدن مجید، خود نوعی از فروریزی روایت های رسمی و دروغین است، مجید نوعی از احیای حماسی همۀ قدمها و ارزشهاست، ابطال جنایت و خیانت و رزالت است.
مجید خودش نمیگفت که آدم مهم و افسانوی است. وقتی رفقایش می گفتند، شما آدم عادی نیستید، مردم و روشنفکران به وجود شما ضرورت دارند، در کابل زندگی نکنید…
مجید، لبخند می زد و مهم بودن خود را نسبت به دیگران با لبخندش رد میکرد. انسان شریف و فروتن. با دشمنان خلق، آشتی ناپذیر و با مردم، متواضع و صمیمی.
تقاضای بیرون شدن از کابل
یک تن از یاران سازمانی مجید بنام مستعار” آرام” روایت می کند:
” آخرین بار رفیق مجید را در بیست و یکم ماه دلو ۱۳۵۸ در شهر کابل دیدار داشتم و پیشنهاد کردم که وضع کابل خوب نیست، کوچه ها نظامی و امنیتی شده، شما از کابل بیرون شوید؟
رفیق مجید جواب داد:
در همین روز ها اشترنگ کار ها را برای دیگران می سپارم و ما و شما به جبهات میروم…
بیرون شدن از کابل، در برنامه اش بود اما به انجام نرسید “
مجید هیچ صدایی را نفی نمیکند، هیچ گامی را منسوخ نمیداند. هیچ دستی را بدون قول نمیگذارد. هیچ پشتی را خنجر نمیزند. دایم المخفی زیستن مجید و سرانجام تسلیم ناپذیرانه مردن مجید، کاربست خُرده روایت هایی است که از بهم نشینی آواز ها و گامها به انسجام رسیده اند. پر کردن گسیختگی میان مردم و روشنفکر، یک نوع روش عملی است که به وسیلۀ طرز و اسلوب مجید، در عرصۀ سیاسی کشور بخصوص(جریان دموکراتیک و چپ) پدیدار گردید.
چرا روشنفکران در خلای هولناک غلتیده اند؟
در جامعۀ ارباب-رعیتی که حقوق و آزادی شهروندی و آزادی واقعی احزاب و بیان وجود ندارد، دولت و حکومت های توتالیتر، بخاطر حفظ ثروت و قدرت، با استعمال زور و ارعاب، شیرازه های عدالت و زندگی مدنی را ویران کردند و نگذاشتند که اقتصاد ملی، استقلال و ملت بوجود بیاید.
روشنفکران و احزاب سیاسی ما نیز محصول همین جامعه عقب نگهداشته شده و همین دولت های جبار و دست نشانده بوده اند.
۲۰ –۵. ایسم های ایدئولوژیک
و مجید
مجید، روحیۀ عصیانی و جهشی داشت. با شجاعت و نقاد، هم منتقد قدرت بود و هم نقاد اندیشه ها. سنجشگر و پرسشگر. در یک نقطه، ساکن و منفعل نمیشد. در قالب و چوکات نمیگنجید. اندیشه اش پویا و درحال رشد و شکوفایی بود. نه از ایسم ها بُت می ساخت و نه بگونۀ سطحی و احساسی از کنار شان میگذشت. دیالکتیک بینِ نوشتار مجید، گفتار مجید وکنش و کردار مجید، نشان میدهند که مجید با خوانشِ اندیشه های سنتی و ایسم های مدرن، با درنظرداشت سطح جامعه و مردم کشور، دارای افکار، اخلاق و اعمال منحصر به فرد بوده است. هستۀ بنیادی در تفکر مجید، رسیدن به آزادی، عدالت و سعادت مردم است و به همین طریق، سرانجام، رهایی بشریت و جهانی فارغ از قید و بند.
مجید تاریخچۀ مفاهیم را می شناخت. در مورد مفاهیم سنتی و مفاهیم مدرن سیاسی می اندیشید و همه را از فلتر آگاهی های درونی می گذراند:
اندیشه، مشروطه، مشروعه، قانون، دولت، سلطنت، جمهوریت، طبقۀ اجتماعی، مبارزۀ طبقاتی، اُمت، ملت، قوم، ملیت، قبیله، حُریت، آزادی، استقلال، استبداد، استعمار، استثمار، برابری، مارکسیزم، لننیزم…، دموکراسی نوین، سوسیالیسم، حزب، سازمان،…
فئودالیسم، کاپیتالیسم، شؤنیسم، اسلامیسم، جنگ پارتیزانی، انقلاب، جهاد، … چرا مجید، در چوکات های آهنین و تفکرات بسته و قالبی نغلتید؟
چند بُعدی بودن را در تمام حیات مبارزاتی خویش حفظ کرد. مقلد نشد، در لاک، نفس نکشید، بر عکس دیگران، خلاف جریان شناور ماند. نه تابع پارادایم سنتی بود و نه مطیع خط های مدرن. به ترکیب و تنوع و کثرت می اندیشید. اندیشیدن و عمل کردن، مجید را از دیگران متمایز می سازد.
منابع اجتماعی روشنفکر ارگانیک ما( به تعبیر گرامشی: روشنفکرانی که خود را نمایندۀ طبقه و یا طبقات خاص اجتماعی میدانند و به انقلاب دموکراتیک و سوسیالستی میاندیشند) متکثر و متفاوت است اما، عمدتاً در بستر طبقۀ متوسط و خرده بورژوازی شهری و روستائی روئیده و میرویند. روشنفکر چپ (دهۀ چهل و پنجاه) که نسل دانشگاهی را تشکیل میدادند، شامل ترند ها و طیف های گوناگون بود.
چپ (مارکسیزم لننیزم- اندیشۀ مائو/ چگوارا)، شامل دو نهاد سیاسی بود:
سازمان جوانان مترقی تحت رهبری اکرم یاری در میزان۱۳۴۴/۱۹۶۵ ایجاد شد و جریان دموکراتیک نوین/شعلۀ جاوید/ در حمل ۱۳۴۷/۱۹۶۸ به مدیریت و صاحب امتیازی داکتر رحیم محمودی تأسیس گردید و رهبری عملی شعلۀ جاوید(جریده، سازماندهی تشکیلاتی و تظاهرات) بوسیلۀ انجنیر عثمان خان و تعدادی از شعلهایهای برجسته و آگاه، پیش برده میشد. گفته میشود که این دو نهاد، بلحاظ فکری گرایش به مارکسیزم-لننیزم واندیشۀ مائوتسه دون داشتند(تلاش کردم تا این مسأله را برای جوانان امروز و پژوهشگران آینده، مستند کنم اما کدام سند، قطعنامه، برنامه و نوشته ای که در آن از مارکسیزم لننیزم و اندیشۀ مائو و چگوارا، با صراحت سخن رفته باشد، نیافتم، یازده شمارۀ شعلۀ جاوید ۱۳۴۷ و نوشته ای بنام پسمنظر تاریخی ۱۳۴۹، وجود دارند و اما، در آن از مارکسیزم لننیزم و اندیشۀ مائو و چگوارا، بطور آشکار، خبری نیست، در بیرون هویت دموکراتیک داشتند در درون ماهیت چپ و مارکسیستی) اعضای سازمان جوانان مترقی و شعلۀ جاوید بطور شفاهی می گویند که ما در حلقات درونی خود کتاب های مارکس، لنین، استالین، مائو و چگوارا میخواندیم و خود را عضو جنبش چپ مارکسیستی می دانستیم … این دو نهاد سیاسی، علاوه بر فعالیت های تشکیلاتی، مبارزات علنی آنها را عمدتاً برپایی تظاهرات در کابل و برخی ولایات تشکیل میداد که از ثور ۱۳۴۷ تا پیش از کودتای داود، سرطان ۱۳۵۲ رخ داده است… جریان دموکراتیک نوین، بلحاظ تأثیر سیاسی و تعداد اعضا، یکی از بزرگترین جنبش های سیاسی دوران بوده است.
افکار چپ بطور کل، با حلول در ایدئولوژی ها و ایسم ها (مارکسیزم،
لننیزم، اندیشۀ مائوتسه دون، اندیشۀ استالین، روش و اندیشۀ چگوارا، خط کاسترو/هوشی مین، خط انورخوجه، تروتسکیزم، خط سه جهانی دن سیاوپنگ…درین زمان از مارکسیزم انتقادی مکتب فرانکفورت و سایر حلقه های انتقادی خبری وجود ندارد) به مبارزات تشکیلاتی و سازمانی روی آوردند( از ۱۳۴۴ تا ۱۳۵۷) این گروه ها، که ساحۀ فعالیت شان عمدتاً کابل و مراکز شهر ها بود، نتوانستند خلاء بین خود و توده های مردم را پر نمایند. کار پایدار و سازمانیافتۀ توده ای وجود نداشت. روشنفکران چپ در غم انشعابات و جنگ های زرگری، کتاب کشی و نقل قول بازی مصروف بودند. برمبنای ایزم ها(مارکسیزم، لننیزم و اندیشۀ مائو و پسان ها اندیشۀ مائو بوسیلۀ باب آواکیان رهبر حزب کمونیست انقلابی امریکا و … به مائوئیزم تبدیل شد) توجه اساسی به انقلاب دموکراتیک نوین و انقلاب سوسیالستی میچرخید.
البته برخی تلاش های اولیه، در فابریکات صنعتی برای سازماندهی تشکیلاتی و سیاسی کارگران صورت گرفته که هرگز قابل چشم پوشی نیست. و همچنان در مظاهرات نیز علاوه بر محصلین، متعلمین، معلمین، استادان، فرهنگیان، مامورین و سایر لایه ها، توده های شهری که عمدتاً پیشه وران و کارگران بوده اند، نیز اشتراک مینمودند. سخن در اینجاست که حضور لایه های مردم، در همان مظاهرات عمومی یا اعتصابات کارگران بخاطر مطالبات اقتصادی، تجلی داشت و درهمان جا و محیط، ختم میشد. از بیرون فابریکات، بوسیلۀ روشنفکران چپ، دو انتقال صورت گرفته نتوانست:
آگاهی انقلابی و سازمانیافتگی پرولتری…
تا پایان دورۀ داود خان، شکاف بین توده و گروه های روشنفکری، پابر جا بود. غبار و داکتر عبدالرحمن محمودی، دو متفکر و قهرمان سیاسی هستند که در دهۀ سی، شخصیت های ویژه و مردمی بودند… در آنوقت که نه رسانه های دسترس پذیر بود و نه امکانات ارتباطی، مردم عادی کابل، این دو شخصیت را می شناختند و سخنان شانرا میشنیدند و در انتخابات وکالت برای شان رأی دادند. اما در جنبش چپ دهۀ چهل و پنجاه، اینگونه افراد که از بین مردم برخاسته باشد، مورد قبول لایه های فرودست و عامه باشد، مانند دورۀ قبلی، به ظهور نرسید(این جنبش عمدتاً دانشگاهی بود)چون شیوۀ مبارزه و رنگ اندیشه در فاز و رونق دیگری قرار گرفته بود… جنبش چپ دهۀ چهل، حرکت های ایدئولوژیک بودند و هر گروه به جریانات چپ بین الملی، گرایش و سلایق داشتند. خلا و فاصله بین ایدئولوگ و توده وجود داشت… نقدِ جنبش چپ به معنای نادیده گرفتن کارهای پیشتازانه و فداکارانۀ انقلابی شان نیست بلکه درنگ بر خلای موجود میان روشنفکران و مردم است.
کتاب، ایدئولوژی چیست؟ پاسخی به یاوه های اغواگر بقلم مجید، افکار مجید را در مورد ایدئولوژی نشان می دهد. البته این دستنوشته و کتاب را من ندیده ام. فقط از زبان رفقای نزدیک و تشکیلاتی گروه مجید شنیده ام.
مجید، اندیشه های پیشگام، مترقی و انقلابی را در تطابق به شرایط خاص کشور مورد مطالعه و بررسی قرار می داد.
۲۱ –۵. سبکِ مجید
مجید به دلیل زندگی مخفی و توانمندی های منحصر به فرد، این امکان را داشت تا در بین لایه های مختلفۀ مردم پنهان باشد و از درون مردم به سازماندهی و مبارزه بپردازد… مجید، روحیه، اخلاق، کنش و نیاز های توده ها را می شناخت. از مردم میآموخت و به مردم میآموزاند.
مجید از ایسم ها و اندیشه های انقلابی و پیشرو عصر، غافل نبود، بدون تعصب و شیفتگی، آثار را به زبان فارسی و زبان انگلیسی مطالعه نموده بود. مجید نه مقلد بود و نه دنباله رو. هر ایسم و نوشته ای را با نگاه انتقادی و تطبیقی میخواند… همان گونه که متون سنتی را بر مبنای خرد نقادانه مطالعه می کرد… مجید میدانست هر اندیشۀ رهایی بخشی که برای نجات زحمتکشان و مردم مفید باشد، قابل استفاده میباشد.
روزگاری که انجنیرعثمان خان و مضطرب باختری(اسحاق نگارگر) دو تن از رهبران برجستۀ جریان دموکراتیک نوین، هیأت تحریریۀ شعلۀ جاوید و سخنور و سازمانده تظاهرات، زندانیان سیاسی دهمزنگ، در موقف دو نفر ایدئولوگ بودند، از اندیشۀ مائو دفاع میکردند. و اما بعد از رهایی از زندان دهمزنگ گفتند:
” مائوتسه دون اندیشه در وطن ما قابلیت انطباق ندارد” و از مبارزۀ انقلابی دست کشیدند.
عبدالمجیدکلکانی در پاسخ آنها طنزگونه گفته بود:
” مبارزۀ طبقاتی اصل است. اگر مائوتسهدون اندیشه قابل تطبیق نیست، انجنیراندیشه و مضطرب اندیشه خو قابل تطبیق است!”
یک روشنفکر شهری، با درنظرداشت عوامل مختلفۀ روانی و اخلاقی، کمبود ها و ناتوانی ها، نمیتوانست و نمیتواند که با توده های عادی (دهقان، کارگر، پیشه ور…) کار مشترک و سازمانی نماید. کار توده ای، کار هنری و طاقت فرساست… چه بسا که در دورۀ سلطنت، تعدادی از روشنفکران چپ دل به دریا زده از شهر به روستا ها رفتند تا کار توده ای کنند، برای ارتش توده ای آمادگی بگیرند… اما بزودی از کردۀ خود پشیمان شدند و دوباره به ماموریت های آسان، بی خطر و شهری برگشتند. سیاسیون دهۀ چهل، با استفاده از ابزار ایسم های جذب نشده، ضمن اینکه باخود می جنگیدند، علیه مُلا و ملک، مذهبی و ملاک، شاه و شیخ، نیز گلوله های مجانی میریختند.
مجید این هنر را داشت که با تودۀ شهری و مردم روستا، بینشیند و رفاقت کند. روابطش را باسواد سازد و در جنبش سیاسی و یا گروه تشکیلاتی مورد آموزش و پرورش قراردهد. هنوز در این زمینه مطالعات جدی صورت نگرفته اما با پژوهشی که من انجام داده ام، ده ها نمونه داریم(ما می توانیم لست این افراد را تهیه نمائیم)که مجید توانسته، توده های شهری و روستایی و عیاران را، رشد دهد و به اعضای آگاه، حرفوی و تشکیلاتی تبدیل نماید… به همین خاطرست که میگوییم، روش وعمل مجید، خلاء بین توده و روشنفکر را پُر مینمود… خلاء بین توده و روشنفکر در وجود مجید، اعادۀ حیثیت میگردد. تماس مستقیم مجید با توده سبب شد که مردم مجید را با همان اوصافی که داشت، بشناسند، بر او اعتماد کنند و او را از خود بدانند. صداقت مجید، دانایی مجید، شهامت مجید، شرافت مجید، استواری و فداکاری مجید، وطندوستی مجید و در یک کلام صفات پسندیدۀ او بود که:
” گسیختگی بین روشنفکر و توده را اعادۀ حیثیت کرد”
مجید، شخصیتی بود که خلاء بین توده و آرمان ها و رویا های مردم را نیز پُر نموده است. در دورۀ سلطنت و جمهوریت سرداری، بیچارگی ها و کمبودی ها را در تخیلات و رویاهای مردمی مرفوع میکرد. مردم گمان میکردند که آغاصاحب همیشه در کنار شان باقی میماند، او را کسی دستگیر کرده نمیتواند( آرزو و اعتماد مردم) هشیاری و درایت مجید، حلقۀ فداکار یاران، و حمایت مردم، عناصری بودند که مجید را دستگیر ناپذیر مینمایاند. وقتی که کشور بوسیلۀ شوروی اشغال میگردد، چشم مردم و برخی روشنفکران بسوی منجی خارق العاده ای بنام مجید است. مجید در دورۀ کودتای ثور و اشغال شوروی( از ثور ۱۳۵۷ تا ۸ حوت ۱۳۵۸) به مقاومت، مبارزه و مخفی گری ادامه میدهد. درین دوره نیز خلاقیت ها و قهرمانی های مختلفه و متکثری را از خویش بروز میدهد و با شاخصه های منحصر به فرد، خورشیدوار می تابد. روشنفکران و عیاران، چپ و دموکرات، مؤمن و لائیک، سوسیالیست و انقلابی، ملی و طبقاتی …(صدا ها و منش های گوناگون را) در برنامۀ یک سازمان انقلابی و جبهۀ متحد ملی ترکیب میکند… تشکل سیاسی ای که بوجود میآورد، هم سازمان است هم جنبش. سازمانش ساماست و جنبش اش روابط توده ای و جبهه ئی… گذار از مسیر طاقت فرسای دیالوگ و کنار آمدن با سلیقه های مختلف، بار دگر مجید را به شخصیت کاریزماتیک و به اسطورۀ حماسی و ماندگار بدل میکند. مجید در هیچ دوره ای، دست به الاشه ننشسته از خشونت و ارعاب هیچ دولتی و هیچ بیگانه ای نترسیده است با پذیرش مرگ و کار طاقت فرسا، با بیخوابی های ممتد و تلاش های متداوم و مؤثر، سراپا همچون یک مبارز حرفوی، منحیث یک انسان آگاه و متعهد، مسؤلیت خود را به بهترین و ایثارگرانه ترین شکل آن انجام داده است.
۲۲ –۵. چهل و چهار سال
بعد از اعدام
پراتیک سخن میگوید. تاریخ از روی کارنامه های افراد و گروه ها داوری میشود. نه آنچه که میگوییم بلکه آنچه که انجام میدهیم، در خاطرات و کنش ها باقی میماند. مجید عملورز بود و کردارش او را بعد از اعدام همچنان زنده و تأثیر گذار حفظ کرده است. اسطوره ای است که تا همیدون، مانند خورشید، منظومه ای از افرادِ سازمانی، جنبشی، عیاری و روابط توده ای، بر محورش در حرکت و تکاپو اند.
فرهنگ و نهاد های سیاسی جامعۀ ما هنوز دارای ساختار های مدرن و پایدار نیست، گروه ها و احزاب سیاسی بوجود میآیند و بعد از مدتی نام و نشانی از افراد و کارنامه های شان در حافظۀ جمعی، باقی نمیماند. اکنون چهل و چهار سال از اعدام سرفرازانۀ مجید میگذرد. اما لایه ها و طیف های مختلفه، مجید را دوست دارند و عده ای از افراد، راه سیاسی و تشکیلاتی مجید را ادامه میدهند… طرح و برنامۀ جبهۀ متحد ملی به قلم او، تا هنوز رهنماست. شاعران و نویسندگان، همه ساله در مورد این قهرمان افسانوی، شعر میسرایند و مقالات مینویسند. بدین معناست که راه مجید ادامه دارد. محافل سالمرگش تا هنوز همه ساله، در نقاط مختلفۀ جهان برگزار میگردد.
یکی از باریکی های سخن در این است که، مجید شخصیت کشوری است در حافظۀ جمعی جاگرفته است… حتا آن حزب و کسانی که مجید را شکنجه و اعدام کرده، امروزه که شوروی و حاکمیت را از دست داده اند، نمیتوانند از درخشش این اسطوره، سخن نگویند. برخی از اعضای آن در مورد عظمت این انسان، مصاحبه میکنند و مقاله مینویسند. برخی ها کتاب های شانرا بنام او اهدا میکنند.
جوانانی که فقط قصه ها و عکس مجید را دیده اند، در تلاشند تا در مورد اندیشه های سیاسی، سبک عیاری و روش های پارتیزانی مجید، بخوانند و بدانند.
مجید، اسطوره است و اسطوره نمیمیرد.
مجید، ایستاده اعدام شد، اسطوره اش در همه جا، در تاریکترین لحظه های یأس، امید دهنده و تابان است.
آری مجید خلا بین روشنفکر و توده را اعادۀ حیثیت کرد مجید، هر چند به تنهایی شهپر عقابی داشت اما، به سی تا مرغ می اندیشید یعنی به دیگران که از طرح و ترکیب شان، سیمرغ ایجاد شود.
پایان فصل پنجم
فصل ششم را فردا خواهی خواند





