بررسی جامعهٔ هندوباوران، زنده‌گی اجتماعی و درباری امیر حبیب‌الله کلکانی در روایت مستند ایشر داس

سروش مهرنوش نیکزاد؛ ۱۶ سرطان ۱۴۰۵

مقدمه
ادبیات داستانی، گذشته از آن‌که عرصه‌ی آفرینش هنری و خیال‌پردازی است، گاه به حافظه‌ی تاریخی ملت‌ها نیز بدل می‌شود. بسیاری از نویسنده‌گان، با بهره‌گیری از شخصیت‌های واقعی، مکان‌های تاریخی و روایت‌های شفاهی، می‌کوشند بخش‌هایی از تاریخ اجتماعی را که در منابع رسمی کمتر بازتاب یافته است، در قالب داستان بازآفرینی کنند. از این منظر، داستان تاریخی تلاشی برای زنده‌کردن شیوه‌ی زنده‌گی، فرهنگ، زبان، باورها و روابط اجتماعی مردمانی است که روزگاری در یک سرزمین زیسته‌اند.
داستان «ببوی سقوی»، نوشته‌ی نویسنده و پژوهشگر نام‌آشنای هندوباور افغانستان، آقای ایشر داس، از همین دسته آثار است. نویسنده با انتخاب برهه‌ای حساس از تاریخ افغانستان، یعنی دوران کوتاه حکومت امیر حبیب‌الله کلکانی (۱۳۰۸ خورشیدی)، خواننده را به کابل قدیم می‌برد؛ کابلی که هنوز گادی‌ها در کوچه‌ها و سرک‌های آن رفت‌وآمد می‌کردند، اسپ‌ها وسیله‌ی اصلی حمل‌ونقل بودند، صدای طبله و سارنگ در محافل طنین می‌انداخت، و مسلمانان، هندوان و سیکهـ ها در بسیاری از گذرها در کنار هم زنده‌گی، تجارت و همسایگی می‌کردند.
این داستان، افزون بر روایت زنده‌گی دختری هندوباور به نام بَبُو، تصویری از مناسبات اجتماعی کابل، روابط میان اقلیت‌های مذهبی و حکومت، آداب و رسوم هندوباوران افغانستان، فضای دربار امیر حبیب‌الله کلکانی و جلوه‌هایی از فرهنگ شهری کابل را نیز به نمایش می‌گذارد.
البته باید توجه داشت که «ببوی سقوی» یک اثر ادبی و داستانی با درون‌مایه واقعی است، نه سند قطعی تاریخ. هرچند نویسنده از شخصیت‌ها، مکان‌ها، روایات و رویدادهای واقعی الهام گرفته است، اما برخی گفت‌وگوها، احساسات، صحنه‌پردازی‌ها و بخشی از رخدادها زاده‌ی تخیل نویسنده‌اند. ازاین‌رو، این اثر را باید در چارچوب ادبیات داستانی تاریخی مطالعه کرد؛ نه به‌عنوان تنها منبع برای داوری درباره‌ی شخصیت‌های تاریخی.
با این همه، ارزش اصلی داستان در آن است که بخشی از حافظه‌ی اجتماعی کابل را بازسازی می‌کند، که در آن، پیش از جنگ‌های چند دهه‌ی اخیر، اقوام و پیروان ادیان مختلف در بازارها، گذرها، نیایشگاه‌ها و محافل فرهنگی در کنار یکدیگر حضور داشتند و سیمای چندفرهنگی کابل را شکل می‌دادند.
در این نوشته، افزون بر معرفی و بررسی داستان، تلاش خواهد شد برخی از مفاهیم، شخصیت‌ها، اصطلاحات و مکان‌های تاریخی و مذهبی که در متن داستان آمده‌اند نیز شرح و بررسی شوند؛ از جمله نیایشگاه آسه‌مایی، مندر تهاکورجی، تهاکور پنجشیر، درمسال، گادی، گادی‌وان، اسپ، شاطر، پندت، رام‌رام، ایشور، تِلَک، نوراتی، دیوالی، کرشنا، بهگوت گیتا، هندوگذر، گذر درخت شنگ، خرابات، بی‌بی سنگری، لاله‌رخ، استاد قاسم، امام‌بخش، چاچه محمود، سیدحسین‌خان، خلیل‌الله خلیلی و شماری دیگر از شخصیت‌ها و اصطلاحات که هر یک بخشی از تاریخ و فرهنگ کابل را بازتاب می‌دهند.

برای دانلود و خواندن کامل این بررسی و داستان «ببوی سقوی» روی لینک زیر کلیک کنید:

https://sroushmehrnosh.wixsite.com/kabulstories/post/بازخوانی-کابل-قدیم-در-داستان-ببوی-سقوی